PCOS / PMOS
Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και ποιότητα ζωής
Τα συμπτώματα, ο φόβος για το μέλλον και η καθημερινότητα
Οι μελέτες δείχνουν σταθερά ότι οι γυναίκες με το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS/PMOS) έχουν σαφώς χαμηλότερη ποιότητα ζωής από τις γυναίκες χωρίς αυτό. Οι αιτίες βρίσκονται συχνά σε συμπτώματα που οι άλλοι θεωρούν «αισθητικά»: αυξημένη τριχοφυΐα, ακμή, τριχόπτωση, ακανόνιστη περίοδος και βάρος. Για την ίδια τη γυναίκα όμως είναι καθημερινό βάρος, που επηρεάζει την αυτοεκτίμηση, τη σχέση, την εργασία και την κοινωνική ζωή.
Γι' αυτό η διεθνής οδηγία του 2023 θεωρεί την ποιότητα ζωής έναν από τους πιο σημαντικούς στόχους της θεραπείας. Για τη μέτρησή της υπάρχουν ειδικά ερωτηματολόγια, σχεδιασμένα για γυναίκες με το Σύνδρομο. Η θεραπεία ξεκινά με την ερώτηση ποιο σύμπτωμα επιβαρύνει περισσότερο τη γυναίκα.
Πώς μετριέται η ποιότητα ζωής
Η ποιότητα ζωής δεν είναι μια αόριστη αίσθηση. Μετριέται με ερωτηματολόγια που αναπτύχθηκαν ειδικά για το Σύνδρομο. Το πιο γνωστό, το PCOSQ, εξετάζει πέντε τομείς: τα συναισθήματα, την τριχοφυΐα, το βάρος, τη γονιμότητα και τον κύκλο. Η τροποποιημένη μορφή του, το MPCOSQ, προσθέτει και την ακμή. Η οδηγία του 2023 προτείνει τη χρήση τέτοιων εργαλείων, ώστε ο γιατρός να δει ποιος τομέας επιβαρύνει περισσότερο κάθε γυναίκα και πώς αλλάζει με τη θεραπεία.
Τι απασχολεί τις γυναίκες με το Σύνδρομο
Τα συχνότερα θέματα ανησυχίας
Η εμπειρία της διάγνωσης
Τα υπερανδρογονικά συμπτώματα
Η αυξημένη τριχοφυΐα, η ακμή και η τριχόπτωση οφείλονται στα αυξημένα ανδρογόνα. Για πολλές γυναίκες είναι τα πιο επιβαρυντικά συμπτώματα του Συνδρόμου, γιατί είναι ορατά και η γυναίκα τα βλέπει κάθε μέρα στον καθρέφτη. Μελέτες της ποιότητας ζωής δείχνουν ότι η τριχοφυΐα και το βάρος επιβαρύνουν τις γυναίκες περισσότερο ακόμη και από τις διαταραχές του κύκλου και την υπογονιμότητα. Η ακμή μειώνει επίσης την ποιότητα ζωής. Τα συμπτώματα αυτά επηρεάζουν την αυτοεκτίμηση, την εικόνα του σώματος και τη σεξουαλική ζωή, και συνδέονται με το άγχος και την κατάθλιψη, που είναι σημαντικά συχνότερα στο Σύνδρομο.
Επειδή τα συμπτώματα αυτά είναι μέρος του ίδιου του Συνδρόμου, ο στόχος της θεραπείας είναι συχνά η βελτίωσή τους και η καλύτερη προσαρμογή της γυναίκας σε αυτά, και όχι η πλήρης εξαφάνισή τους. Οι θεραπευτικές επιλογές, με τα δεδομένα και τα όρια κάθε θεραπείας, περιγράφονται στο άρθρο «Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών». Η ψυχική επιβάρυνση περιγράφεται στο άρθρο «Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και ψυχική υγεία».
Ο φόβος για το μέλλον
Η ποιότητα ζωής δεν επηρεάζεται μόνο από τα συμπτώματα του σήμερα. Πολλές γυναίκες ζουν με τον φόβο για το τι μπορεί να φέρει το Σύνδρομο στο μέλλον: αν θα μπορέσουν να αποκτήσουν παιδί, αν θα εμφανίσουν διαβήτη, καρδιαγγειακή νόσο ή καρκίνο του ενδομητρίου. Σε μια διεθνή μελέτη με 1.385 γυναίκες με το Σύνδρομο, μόνο περίπου το 16% ήταν ικανοποιημένο από την ενημέρωση που πήραν. Η έλλειψη σωστής ενημέρωσης μεγαλώνει τον φόβο.
Υπογονιμότητα. Το Σύνδρομο είναι η συχνότερη αιτία απουσίας ωορρηξίας. Με σωστό οικογενειακό προγραμματισμό όμως, οι γυναίκες με το Σύνδρομο καταφέρνουν τελικά να ολοκληρώσουν την οικογένειά τους. Περισσότερα στα άρθρα «Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και υπογονιμότητα» και «Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και αναπαραγωγή».
Διαβήτης. Μια μεγάλη ανάλυση (Human Reproduction Update, 2020) έδειξε ότι ο κίνδυνος για διαβήτη τύπου 2 είναι περίπου 3 φορές μεγαλύτερος και ο κίνδυνος για υπέρταση περίπου 1,75 φορές μεγαλύτερος. Με τακτικό έλεγχο, ο γιατρός εντοπίζει τις διαταραχές του σακχάρου έγκαιρα. Περισσότερα στο άρθρο «Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, διαβήτης και μεταβολικό σύνδρομο».
Καρδιά. Οι παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου είναι συχνότεροι στο Σύνδρομο. Για τη στεφανιαία νόσο όμως, η διαφορά δεν είναι στατιστικά σημαντική στις μέχρι τώρα μελέτες. Περισσότερα στο άρθρο «Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και καρδιά».
Καρκίνος του ενδομητρίου. Πριν από την εμμηνόπαυση, ο κίνδυνος είναι 2 έως 6 φορές μεγαλύτερος. Ο απόλυτος κίνδυνος παραμένει όμως μικρός, και η προστασία του ενδομητρίου τον μειώνει. Περισσότερα στο άρθρο «Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών».
Η σωστή ενημέρωση δεν εξαφανίζει τους κινδύνους, τους κάνει όμως κατανοητούς και διαχειρίσιμους. Με τακτικό έλεγχο, τα περισσότερα από αυτά τα προβλήματα προλαμβάνονται ή εντοπίζονται έγκαιρα. Αυτό μειώνει τον φόβο και βελτιώνει την ποιότητα ζωής.
Ο φόβος και τα δεδομένα
Τι δείχνουν τα δεδομένα, σε σύγκριση με γυναίκες χωρίς το Σύνδρομο
Ύπνος και ενέργεια
Οι γυναίκες με το Σύνδρομο έχουν συχνότερα άπνοια ύπνου, δηλαδή παύσεις της αναπνοής στον ύπνο, ακόμη και ανεξάρτητα από το βάρος. Το δυνατό ροχαλητό, οι παύσεις της αναπνοής τη νύχτα, ο πονοκέφαλος το πρωί και η έντονη κόπωση την ημέρα είναι ενδείξεις. Η οδηγία συστήνει διερεύνηση όταν υπάρχουν τέτοια συμπτώματα. Ο κακός ύπνος αυξάνει την κόπωση, την πεσμένη διάθεση και την έντονη επιθυμία για φαγητό, και κάνει δυσκολότερο τον έλεγχο του βάρους. Ο ξεκούραστος ύπνος βελτιώνει την ενέργεια, τη διάθεση και τον μεταβολισμό.
Η διατροφική συμπεριφορά
Οι διατροφικές διαταραχές και η διαταραγμένη διατροφική συμπεριφορά είναι συχνότερες στις γυναίκες με το Σύνδρομο, κυρίως τα επεισόδια υπερφαγίας και η βουλιμία. Αυτό ισχύει για γυναίκες με κάθε βάρος. Οι συχνές αυστηρές δίαιτες, η συνεχής αίσθηση ότι πρέπει να χάσουν βάρος και η πίεση από το περιβάλλον μπορούν να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν μια διαταραγμένη διατροφική συμπεριφορά. Γι' αυτό κάθε πρόγραμμα απώλειας βάρους και κάθε δίαιτα που επιλέγει η γυναίκα χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Περισσότερα στο άρθρο «Διαταραχές πρόσληψης τροφής».
Γι' αυτό η οδηγία συστήνει στον γιατρό να σκεφτεί το ενδεχόμενο διατροφικής διαταραχής πριν προτείνει απώλεια βάρους και να προσέχει κάθε αλλαγή της διατροφής. Η απώλεια βάρους με κάθε κόστος μπορεί να κάνει περισσότερο κακό παρά καλό. Όταν υπάρχουν ενδείξεις διατροφικής διαταραχής, χρειάζεται εξειδικευμένη εκτίμηση.
Σεξουαλική ζωή και σχέση
Το Σύνδρομο μπορεί να επηρεάσει και τη σεξουαλική ζωή. Η αρνητική εικόνα του σώματος, η πεσμένη διάθεση, η πίεση της προσπάθειας για παιδί με «επαφές με πρόγραμμα» και ορισμένα φάρμακα μειώνουν την επιθυμία και την ικανοποίηση. Η οδηγία συστήνει στον γιατρό να συζητά και αυτό το θέμα με σεβασμό, γιατί πολλές γυναίκες δεν το αναφέρουν μόνες τους.
Μια μετα-ανάλυση του 2018 έδειξε ελαφρώς χαμηλότερη σεξουαλική λειτουργία και ικανοποίηση στις γυναίκες με το Σύνδρομο. Η διαφορά συνδέεται περισσότερο με την εικόνα του σώματος και τη διάθεση παρά με τις ίδιες τις ορμόνες. Γι' αυτό η θεραπεία των ορατών συμπτωμάτων και της ψυχικής επιβάρυνσης βελτιώνει συχνά και τη σεξουαλική ζωή.
Ορισμένες μελέτες βρήκαν το Σύνδρομο συχνότερο σε λεσβίες και αμφιφυλόφιλες γυναίκες. Σε μια μελέτη του 2004 σε κέντρο γονιμότητας, το Σύνδρομο αφορούσε το 38% των λεσβιών γυναικών και το 14% των ετεροφυλόφιλων. Μεταγενέστερες μελέτες όμως δεν βρήκαν διαφορά, και μια μετα-ανάλυση του 2017 δεν βρήκε στατιστικά σημαντική διαφορά. Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό.
Οι συζητήσεις αυτές είναι σημαντικές, γιατί οι γυναίκες διαφορετικού σεξουαλικού προσανατολισμού έχουν διαφορετικές ανάγκες: για την αντισύλληψη, για την επιθυμία για παιδί, για παράδειγμα με σπέρμα δότη, και για τη συμμετοχή της συντρόφου στη φροντίδα. Έχουν επίσης διαφορετικούς παράγοντες κινδύνου. Οι λεσβίες και αμφιφυλόφιλες γυναίκες καπνίζουν συχνότερα, έχουν συχνότερα αυξημένο βάρος και ψυχική επιβάρυνση, και κάνουν συχνά λιγότερο προληπτικό έλεγχο για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Η γυναικολογική φροντίδα πρέπει να τα λαμβάνει υπόψη. Το ιατρείο δεν θεωρεί δεδομένο τον σεξουαλικό προσανατολισμό και προσαρμόζει την προσέγγιση σε κάθε γυναίκα.
Καθημερινότητα, εργασία και σχέσεις
Τα συμπτώματα του Συνδρόμου επηρεάζουν κάθε τομέα της ζωής. Συχνά η καθημερινότητα της γυναίκας οργανώνεται γύρω από αυτά: ο χρόνος για την αποτρίχωση, τα ρούχα που κρύβουν το δέρμα, οι κοινωνικές περιστάσεις που αποφεύγει, η αβεβαιότητα για το πότε θα έρθει η περίοδος. Σε αυτά προστίθενται η κόπωση, οι αλλαγές της διάθεσης και, για πολλά ζευγάρια, η δυσκολία να αποκτήσουν παιδί. Οι επιπτώσεις αυτές είναι μέρος του Συνδρόμου και αξίζουν την ίδια προσοχή με τις εργαστηριακές τιμές. Περισσότερα στο άρθρο Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και ψυχική υγεία.
Τι βελτιώνει την ποιότητα ζωής
Η πιο αποτελεσματική βοήθεια είναι μια θεραπεία που στοχεύει στο σύμπτωμα που επιβαρύνει περισσότερο τη γυναίκα. Για μια γυναίκα προτεραιότητα είναι η τριχοφυΐα, για μια άλλη ο κύκλος, το βάρος ή η επιθυμία για παιδί. Ο γιατρός και η γυναίκα ορίζουν μαζί τις προτεραιότητες, και αυτές αλλάζουν στη διάρκεια της ζωής.
Εξίσου σημαντικές είναι οι ρεαλιστικές προσδοκίες. Η θεραπεία του δέρματος και των μαλλιών χρειάζεται χρόνο, και η σαφής ενημέρωση για την αναμενόμενη πορεία αποτρέπει την απογοήτευση και την πρόωρη διακοπή. Η τακτική άσκηση, ο επαρκής ύπνος και μια διατροφή χωρίς απαγορεύσεις βελτιώνουν επιπλέον την ευεξία. Μια γυναίκα που κατανοεί το σύνδρομό της μπορεί να παίρνει καλύτερες αποφάσεις για την υγεία της.
Η προσέγγιση του ιατρείου
Η ποιότητα ζωής είναι αυτοτελής στόχος της θεραπείας και όχι δευτερεύον αποτέλεσμα. Η παρακολούθηση ξεκινά με την ερώτηση τι επιβαρύνει περισσότερο τη γυναίκα στην καθημερινότητα. Με βάση αυτό, ο γιατρός σχεδιάζει τη θεραπεία, σύμφωνα με τον φαινότυπο, τον μεταβολισμό, την επιθυμία για παιδί και τη φάση της ζωής.
Ο γιατρός εξηγεί κάθε θεραπεία με το αναμενόμενο όφελος, τη διάρκεια και τα όριά της. Στόχος του ιατρείου είναι η γυναίκα να ζει καλά με το Σύνδρομο, με λιγότερα συμπτώματα, με ασφάλεια για το μέλλον και με την αίσθηση ότι την παίρνουν στα σοβαρά.
Σε κάθε ραντεβού η γυναίκα συμπληρώνει ένα σύντομο ερωτηματολόγιο ποιότητας ζωής, που το ιατρείο ανέπτυξε για αυτόν τον σκοπό. Έτσι ο γιατρός βλέπει πώς αλλάζει η καθημερινότητα της γυναίκας με τη θεραπεία, και όχι μόνο οι εργαστηριακές τιμές.
Η πολυετής εμπειρία στην αντιμετώπιση όλων των κλινικών μορφών του Συνδρόμου και η πιστοποίηση από τη Διεθνή Εταιρεία Γυναικολογικής Ενδοκρινολογίας (ISGE) για το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών επιτρέπουν μια πολύ εξειδικευμένη και εξατομικευμένη προσέγγιση.
Πηγές: International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome (Monash University, ESHRE, ASRM, 2023); Teede HJ et al., Human Reproduction 2023. European Society of Endocrinology – The polycystic ovary syndrome: a position statement, European Journal of Endocrinology 2014. Cronin L et al., Development of a health-related quality-of-life questionnaire (PCOSQ) for women with polycystic ovary syndrome, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 1998. Coffey S, Mason H, The effect of polycystic ovary syndrome on health-related quality of life, Gynecological Endocrinology 2003. Gibson-Helm M et al., Delayed diagnosis and a lack of information associated with dissatisfaction in women with polycystic ovary syndrome, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 2017. Wekker V et al., Long-term cardiometabolic disease risk in women with PCOS: a systematic review and meta-analysis, Human Reproduction Update 2020. Barry JA et al., Risk of endometrial, ovarian and breast cancer in women with polycystic ovary syndrome, Human Reproduction Update 2014. Lee I et al., Eating and Weight Disorders 2019 (διαταραγμένη διατροφική συμπεριφορά στο Σύνδρομο). Lee I et al., Increased risk of disordered eating in polycystic ovary syndrome, Fertility and Sterility 2017. Pastoor H et al., Sexual function in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis, Reproductive BioMedicine Online 2018. Agrawal R et al., Prevalence of polycystic ovaries and polycystic ovary syndrome in lesbian women compared with heterosexual women, Fertility and Sterility 2004. Robinson K et al., Lesbian and bisexual women’s gynaecological conditions: a systematic review and exploratory meta-analysis, BJOG 2017. American College of Obstetricians and Gynecologists, Committee Opinion No. 525: Health care for lesbians and bisexual women, 2012.