Υπογονιμότητα

Υπογονιμότητα

Μια σύνθετη κατάσταση του ζευγαριού, που απαιτεί εξειδίκευση, χρόνο και ακρίβεια

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει την υπογονιμότητα ως νόσο του αναπαραγωγικού συστήματος της γυναίκας ή του άνδρα, κατά την οποία το ζευγάρι δεν επιτυγχάνει εγκυμοσύνη ύστερα από 12 μήνες τακτικών σεξουαλικών επαφών χωρίς προφύλαξη. Από την ηλικία των 35 ετών το διάστημα αυτό περιορίζεται στους έξι μήνες, ενώ μετά τα 40 πρέπει να συζητηθεί κατευθείαν η θεραπευτική αντιμετώπιση. Ακανόνιστος κύκλος, ενδομητρίωση, προηγούμενη επέμβαση στις ωοθήκες ή στις σάλπιγγες και γνωστό πρόβλημα στον άνδρα αποτελούν επίσης λόγους για έλεγχο χωρίς αναμονή. Σύμφωνα με τον ίδιο οργανισμό, η υπογονιμότητα αφορά περίπου έναν στους έξι ανθρώπους αναπαραγωγικής ηλικίας.

Η υπογονιμότητα σπάνια οφείλεται σε μία μόνο αιτία. Συνήθως προκύπτει από τη συνδυασμένη δράση πολλών παραγόντων: της ηλικίας, των ορμονών, του μεταβολισμού, της ανατομίας και της ποιότητας των ωαρίων και των σπερματοζωαρίων. Στο 25% των ζευγαριών συνυπάρχουν περισσότεροι από ένας παράγοντες, και ένα εύρημα χωρίς σημασία από μόνο του μπορεί, σε συνδυασμό με ένα δεύτερο, να εμποδίσει την εγκυμοσύνη. Γι' αυτό ένας κατάλογος εξετάσεων δεν αρκεί: ο γιατρός οφείλει να ερμηνεύσει όλα τα ευρήματα συνολικά, με γνώμονα το συγκεκριμένο ζευγάρι.

Πολλά ζευγάρια καταφεύγουν γρήγορα στην εξωσωματική γονιμοποίηση, χωρίς να έχει προηγηθεί σωστός έλεγχος του ορμονικού υποβάθρου. Η εξωσωματική γονιμοποίηση παρακάμπτει ορισμένα εμπόδια, δεν θεραπεύει όμως την αιτία. Μια διαταραχή της ωορρηξίας, η αντίσταση στην ινσουλίνη, μια δυσλειτουργία του θυρεοειδούς ή η ενδομητρίωση επηρεάζουν την ποιότητα των ωαρίων, την εμφύτευση και την πορεία της εγκυμοσύνης, είτε η σύλληψη γίνεται φυσικά είτε στο εργαστήριο. Με αυτό ακριβώς το υπόβαθρο ασχολείται η γυναικολογική ενδοκρινολογία.

Πώς γίνεται η σύλληψη

Η σύλληψη είναι μια αλυσίδα βημάτων, στην οποία κάθε βήμα προϋποθέτει το προηγούμενο. Ο εγκέφαλος (υποθάλαμος και υπόφυση) δίνει στις ωοθήκες το σήμα για την ωρίμανση ενός ωοθυλακίου, μια διαδικασία που ξεκινά περίπου τρεις μήνες πριν από την ωορρηξία. Στον άνδρα, ο σχηματισμός ενός σπερματοζωαρίου διαρκεί περίπου 74 ημέρες.

Μετά την ωορρηξία το ωάριο επιβιώνει μόνο 12 έως 24 ώρες, ενώ τα σπερματοζωάρια έως πέντε ημέρες. Γόνιμες είναι επομένως οι πέντε ημέρες που προηγούνται της ωορρηξίας και η ίδια η ημέρα της ωορρηξίας. Η γονιμοποίηση γίνεται στη σάλπιγγα, και το έμβρυο φτάνει στη μήτρα πέντε έως έξι ημέρες αργότερα. Εκεί μπορεί να εμφυτευθεί μόνο μέσα σε ένα σύντομο «παράθυρο», εφόσον η προγεστερόνη έχει προετοιμάσει κατάλληλα το ενδομήτριο.

Ακόμη και όταν όλα λειτουργούν σωστά, μια γυναίκα κάτω των 30 ετών έχει πιθανότητα εγκυμοσύνης περίπου 20-25% ανά κύκλο. Επιπλέον, ένας κύκλος που φαίνεται κανονικός μπορεί να κρύβει ένα πρόβλημα: ωορρηξία που δεν γίνεται κάθε μήνα, ανεπαρκή ωχρινική φάση ή ενδομήτριο που δεν είναι έτοιμο για την εμφύτευση.

Η ηλικία και το ωοθηκικό απόθεμα

Η ηλικία της γυναίκας είναι ο σημαντικότερος μεμονωμένος παράγοντας της γονιμότητας. Η γυναίκα γεννιέται με έναν συγκεκριμένο αριθμό ωαρίων, τα οποία μειώνονται συνεχώς σε αριθμό και σε ποιότητα. Η ποιότητα αφορά κυρίως το αν το ωάριο έχει χρωμοσωμικές ανωμαλίες. Σε μια μελέτη με περισσότερα από 9.000 έμβρυα, ευπλοειδικά, δηλαδή χωρίς χρωμοσωμικές ανωμαλίες, ήταν το 45-60% των εμβρύων στις ηλικίες 30 έως 38 ετών και περίπου το 25% στις ηλικίες 41 έως 42 ετών. Γι' αυτό ο κίνδυνος αποβολής αυξάνεται με την ηλικία: από 15-20% στις ηλικίες 25 έως 29 ετών σε πάνω από 60% μετά τα 40. Περισσότερα στο άρθρο «Εγκυμοσύνη σε μεγαλύτερη ηλικία».

Ο γιατρός εκτιμά το ωοθηκικό απόθεμα με τη μέτρηση της ορμόνης AMH και την καταμέτρηση των ωοθυλακίων στο υπερηχογράφημα. Οι εξετάσεις αυτές δείχνουν πόσα ωάρια απομένουν και πώς θα ανταποκριθούν οι ωοθήκες στη διέγερση, όχι όμως την ποιότητα των ωαρίων. Σύμφωνα με την ESHRE, δεν προβλέπουν ούτε την πιθανότητα φυσικής εγκυμοσύνης. Μια γυναίκα 35 ετών με χαμηλή AMH έχει συνήθως καλύτερη πρόγνωση από μια γυναίκα 42 ετών με φυσιολογική AMH. Η ανάγνωση των τιμών χωρίς την ηλικία, το ιστορικό και τον κύκλο οδηγεί συχνά σε λανθασμένα συμπεράσματα: είτε σε άσκοπο άγχος είτε σε ψευδή αίσθηση ασφάλειας. Περισσότερα στο άρθρο «Μειωμένο ωοθηκικό απόθεμα».

Όταν οι ωοθήκες παύουν να λειτουργούν πριν από τα 40, πρόκειται για πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια. Σύμφωνα με την ESHRE (2024), η κατάσταση αφορά περίπου το 3-4% των γυναικών και δεν αποτελεί μόνο ζήτημα γονιμότητας. Η γυναίκα χρειάζεται διερεύνηση της αιτίας και ορμονική υποκατάσταση για την προστασία των οστών, της καρδιάς και του εγκεφάλου. Περισσότερα στο άρθρο «Πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια».

Οι ορμονικές αιτίες στη γυναίκα

Οι διαταραχές της ωορρηξίας αποτελούν τη συχνότερη αιτία υπογονιμότητας στη γυναίκα, αλλά και την αιτία με τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στη θεραπεία. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας τις κατατάσσει σε τρεις ομάδες, ανάλογα με το επίπεδο στο οποίο εντοπίζεται το πρόβλημα, και η κατάταξη αυτή καθορίζει τη θεραπεία.

Όταν ο εγκέφαλος δεν δίνει σήμα. Η λειτουργική υποθαλαμική αμηνόρροια εμφανίζεται σε γυναίκες με χαμηλό βάρος, έντονη άσκηση, ανεπαρκή διατροφή ή έντονο στρες. Σε αυτές τις συνθήκες ο οργανισμός περιορίζει την αναπαραγωγική λειτουργία για να εξοικονομήσει ενέργεια. Η συνήθης πρόκληση ωορρηξίας δεν βοηθά αυτές τις γυναίκες. Χρειάζονται εξειδικευμένη θεραπεία και, πάνω από όλα, αποκατάσταση της ενεργειακής ισορροπίας. Περισσότερα στο άρθρο «Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και λειτουργική υποθαλαμική αμηνόρροια».

Όταν οι ορμόνες είναι φυσιολογικές, αλλά η ωορρηξία δεν γίνεται. Στην ομάδα αυτή ανήκει το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, που ευθύνεται για τη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων ανωορρηξίας. Τα αυξημένα ανδρογόνα και η αντίσταση στην ινσουλίνη δεν επηρεάζουν μόνο την ωορρηξία, αλλά και την ποιότητα του ωαρίου, το ενδομήτριο και τον κίνδυνο επιπλοκών στην εγκυμοσύνη. Γι' αυτό η πρόκληση ωορρηξίας αποτελεί μόνο ένα μέρος της θεραπείας. Περισσότερα στο άρθρο «Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και υπογονιμότητα».

Όταν οι ωοθήκες δεν ανταποκρίνονται. Στην ομάδα αυτή ανήκει η πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια: η υπόφυση στέλνει ισχυρό σήμα, οι ωοθήκες όμως αδυνατούν να ανταποκριθούν.

Πέρα από αυτές τις τρεις ομάδες, και άλλες ορμονικές διαταραχές επηρεάζουν τη γονιμότητα. Οι διαταραχές αυτές δεν επηρεάζουν μόνο τη συχνότητα της ωορρηξίας, αλλά και την ποιότητά της, την προετοιμασία του ενδομητρίου για την εμφύτευση και τον ακριβή συγχρονισμό τους, που είναι απαραίτητος για την εγκυμοσύνη και για τον τοκετό ενός υγιούς νεογνού.

Η υπερπρολακτιναιμία μπορεί να διαταράξει την ωορρηξία. Από τις παθήσεις του θυρεοειδούς, σημασία για τη γονιμότητα έχουν ο κλινικός υποθυρεοειδισμός και ορισμένες μορφές υποκλινικού υποθυρεοειδισμού. Τα αντιθυρεοειδικά αντισώματα αποκτούν σημασία κυρίως όταν υπάρχει ιστορικό αποβολών. Η θεραπεία με θυροξίνη δεν χρειάζεται σε κάθε γυναίκα, και όταν χορηγείται, δεν στοχεύει σε κάθε περίπτωση σε συγκεκριμένες τιμές.

Η αντίσταση στην ινσουλίνη, τα αυξημένα ανδρογόνα και το αυξημένο βάρος έχουν σημασία τόσο για την αυτόματη σύλληψη όσο και σε έναν κύκλο εξωσωματικής γονιμοποίησης. Αυξάνουν επίσης τον κίνδυνο αποβολής και διαβήτη κύησης.

Η ωχρινική φάση περιλαμβάνει τις ημέρες μετά την ωορρηξία, κατά τις οποίες η προγεστερόνη προετοιμάζει το ενδομήτριο. Μια μεμονωμένη μέτρηση προγεστερόνης σπάνια αρκεί για την αξιολόγησή της. Η μέτρηση πρέπει να γίνει τη σωστή ημέρα, και ο γιατρός την ερμηνεύει σε συνάρτηση με τον κύκλο και το ιστορικό.

Ενδομητρίωση και αδενομύωση

Το 40-50% των γυναικών με ενδομητρίωση αντιμετωπίζει πρόβλημα υπογονιμότητας, και η νόσος συχνά παραμένει αδιάγνωστη. Δεν εμποδίζει την εγκυμοσύνη μόνο μηχανικά: η φλεγμονή στην κοιλιά επηρεάζει την ποιότητα των ωαρίων, τη λειτουργία των σαλπίγγων και την εμφύτευση. Οι ενδομητριωσικές κύστεις των ωοθηκών χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή, γιατί η χειρουργική αφαίρεσή τους μειώνει το ωοθηκικό απόθεμα. Στην αδενομύωση, ιστός του ενδομητρίου αναπτύσσεται μέσα στο μυϊκό τοίχωμα της μήτρας. Η κατάσταση αυτή μπορεί να μειώσει την πιθανότητα εμφύτευσης και να αυξήσει τον κίνδυνο αποβολής. Η επιλογή ανάμεσα σε φαρμακευτική θεραπεία, χειρουργική επέμβαση και εξωσωματική γονιμοποίηση εξαρτάται από την ηλικία, το απόθεμα, τον πόνο και τις προηγούμενες επεμβάσεις. Περισσότερα στο άρθρο «Ενδομητρίωση και υπογονιμότητα».

Σάλπιγγες και μήτρα

Ανατομικές ανωμαλίες της μήτρας, διαταραχές του ενδομητρίου και προηγηθείσες πυελικές φλεγμονές μπορούν να μειώσουν τη γονιμοποίηση και την εμφύτευση. Όταν μια σάλπιγγα αποφράσσεται και γεμίζει με υγρό (υδροσάλπιγγα), το υγρό μπορεί να διαρρεύσει στη μήτρα και να εμποδίσει την εμφύτευση. Σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση Cochrane, η αφαίρεση της υδροσάλπιγγας πριν από έναν κύκλο εξωσωματικής γονιμοποίησης αυξάνει την πιθανότητα εγκυμοσύνης.

Στη μήτρα, οι πολύποδες, τα ινομυώματα που παραμορφώνουν την κοιλότητα, οι συμφύσεις και οι συγγενείς ανωμαλίες μπορούν να επηρεάσουν την εμφύτευση. Δεν απαιτεί όμως κάθε εύρημα επέμβαση. Η απόφαση στηρίζεται στο μέγεθος, στη θέση και στο ιστορικό. Την ακριβέστερη εικόνα δίνουν το τρισδιάστατο υπερηχογράφημα και η υστεροσκόπηση.

Ο άνδρας

Σε περίπου 50% των ζευγαριών ο ανδρικός παράγοντας είναι η μόνη αιτία ή μία από τις αιτίες. Γι' αυτό το σπερμοδιάγραμμα γίνεται από την αρχή, σε εργαστήριο με ποιοτικό έλεγχο και σύμφωνα με τα κριτήρια του εγχειριδίου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (2021). Επειδή οι παράμετροι του σπέρματος μεταβάλλονται από δείγμα σε δείγμα, ένα μη φυσιολογικό αποτέλεσμα χρειάζεται επανάληψη μετά από περίπου τρεις μήνες.

Και η ανδρική γονιμότητα εξαρτάται από τις ορμόνες. Η παραγωγή σπερματοζωαρίων προϋποθέτει τα σήματα της υπόφυσης και επαρκή τεστοστερόνη μέσα στους όρχεις. Ένα συχνό αλλά υποτιμημένο πρόβλημα είναι η λήψη τεστοστερόνης ή αναβολικών στεροειδών: οι ουσίες αυτές καταστέλλουν τα σήματα προς τους όρχεις και μπορεί να σταματήσουν την παραγωγή σπερματοζωαρίων, ενώ η αποκατάσταση διαρκεί μήνες. Το σπέρμα επηρεάζουν επίσης το αυξημένο βάρος, ο σακχαρώδης διαβήτης, το κάπνισμα, η θερμότητα, οι λοιμώξεις και η κιρσοκήλη. Μετά τα 50, ο ανδρικός παράγοντας μπορεί να ενοχοποιείται για επαναλαμβανόμενες αποβολές. Η ηλικία όμως φαίνεται να επηρεάζει τον άνδρα διαφορετικά από ό,τι τη γυναίκα, ως προς τη μείωση του αριθμού των σπερματοζωαρίων και την ικανότητα γονιμοποίησης. Όταν το σπερμοδιάγραμμα δεν είναι φυσιολογικό, η διερεύνηση συνεχίζεται με ορμονικές εξετάσεις και, όπου χρειάζεται, με ουρολόγο ή ανδρολόγο.

Όταν όλα φαίνονται φυσιολογικά

Σε ένα μέρος των ζευγαριών ο βασικός έλεγχος δεν αναδεικνύει αιτία. Ο χαρακτηρισμός «ανεξήγητη» δεν σημαίνει ότι η αιτία δεν υπάρχει, αλλά ότι βρίσκεται σε στάδια που οι συνήθεις εξετάσεις δεν ελέγχουν: στην ποιότητα των ωαρίων, στη γονιμοποίηση, στη λειτουργία των σαλπίγγων ή στην εμφύτευση. Συχνά πίσω από μια «ανεξήγητη» υπογονιμότητα κρύβεται μια ήπια ενδομητρίωση, μια μεταβολική διαταραχή ή μια ανεπαρκής ωχρινική φάση που κανείς δεν αναζήτησε. Περισσότερα στο άρθρο «Ανεξήγητη υπογονιμότητα».

Οι εξετάσεις στη γυναίκα

Για κάθε εξέταση, η οδηγία της ESHRE του 2023 ορίζει με ακρίβεια αν συστήνεται ή όχι.

Η ωορρηξία. Σύμφωνα με την ESHRE, όταν ο κύκλος είναι κανονικός, η επιβεβαίωση της ωορρηξίας ως ρουτίνα δεν χρειάζεται. Όταν η επιβεβαίωση έχει νόημα, κατάλληλες μέθοδοι είναι το τεστ LH στα ούρα, το υπερηχογράφημα ή η μέτρηση της προγεστερόνης στο μέσο της ωχρινικής φάσης, την οποία ο γιατρός ερμηνεύει σε συνάρτηση με τον κύκλο και το ιστορικό.

Το ωοθηκικό απόθεμα. Σύμφωνα με την ESHRE, ο έλεγχος του ωοθηκικού αποθέματος δεν χρειάζεται για την αναζήτηση της αιτίας της υπογονιμότητας. Έχει όμως σημασία για τον σχεδιασμό μιας μεθόδου υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, γιατί επηρεάζει τον αριθμό των ωαρίων που λαμβάνονται.

Οι σάλπιγγες. Σύμφωνα με την ESHRE, η υστεροσαλπιγγογραφία (HSG) και η υστεροσαλπιγγοσονογραφία με σκιαγραφικό (HyCoSy) είναι αξιόπιστες και ισοδύναμες εξετάσεις. Η επιλογή εξαρτάται από την εμπειρία του γιατρού και την επιθυμία της γυναίκας, ενώ η υπερηχογραφική μέθοδος αποφεύγει την ακτινοβολία και τη νάρκωση. Μια εξέταση αίματος για αντισώματα έναντι των χλαμυδίων βοηθά στη διάκριση των γυναικών με χαμηλό και με υψηλό κίνδυνο απόφραξης των σαλπίγγων· όταν ο κίνδυνος είναι υψηλός, χρειάζεται απεικόνιση των σαλπίγγων. Η οδηγία δεν συστήνει λαπαροσκόπηση ρουτίνας.

Η μήτρα. Η ESHRE συστήνει τρισδιάστατο υπερηχογράφημα για τον αποκλεισμό ανωμαλιών της μήτρας, ενώ η μαγνητική τομογραφία δεν αποτελεί πρώτη επιλογή. Όταν η κοιλότητα της μήτρας είναι φυσιολογική στο υπερηχογράφημα, δεν χρειάζονται άλλες εξετάσεις, και η υστεροσκόπηση έχει θέση μόνο όταν το υπερηχογράφημα δείχνει κάποιο εύρημα. Η οδηγία δεν συστήνει βιοψία του ενδομητρίου χωρίς ειδική ένδειξη ούτε μετασυνουσιακή δοκιμασία. Σύμφωνα με την οδηγία, ο έλεγχος της κολπικής χλωρίδας έχει θέση μόνο στην έρευνα.

Θυρεοειδής και κοιλιοκάκη. Η μέτρηση της TSH αποτελεί μέρος της σωστής προετοιμασίας για εγκυμοσύνη, και με φυσιολογική TSH δεν χρειάζονται άλλες εξετάσεις του θυρεοειδούς. Η ESHRE δεν συστήνει έλεγχο για αντιθυρεοειδικά αντισώματα ή άλλα αυτοάνοσα νοσήματα, με εξαίρεση την κοιλιοκάκη: ο έλεγχος γι' αυτήν μπορεί να εξεταστεί όταν ο βασικός έλεγχος δεν αναδεικνύει αιτία.

Τι δεν συστήνεται στη γυναίκα. Η ESHRE δεν συστήνει έλεγχο για θρομβοφιλία, μέτρηση του οξειδωτικού στρες, γενετικές εξετάσεις, μέτρηση της βιταμίνης D για διαγνωστικούς σκοπούς ή μέτρηση της προλακτίνης σε γυναίκες με κανονικό κύκλο. Αντίθετα, το βάρος και ο δείκτης μάζας σώματος αποτελούν μέρος της σωστής προετοιμασίας για εγκυμοσύνη.

Οι εξετάσεις στον άνδρα

Η βασική εξέταση του άνδρα είναι το σπερμοδιάγραμμα. Ακόμη και ένα ήπια παθολογικό σπερμοδιάγραμμα σημαίνει ότι υπάρχει ανδρικός παράγοντας, και η διερεύνηση του άνδρα συνεχίζεται.

Με φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα, η ESHRE δεν συστήνει καμία άλλη εξέταση: ούτε υπερηχογράφημα των όρχεων, ούτε έλεγχο για αντισώματα έναντι των σπερματοζωαρίων στο σπέρμα ή στο αίμα, ούτε έλεγχο του κατακερματισμού του DNA, της συμπύκνωσης της χρωματίνης ή των χρωμοσωμάτων των σπερματοζωαρίων, ούτε ορμονικές εξετάσεις, έλεγχο για HPV ή μικροβιολογικό έλεγχο του σπέρματος. Η μέτρηση του οξειδωτικού στρες στο σπέρμα έχει θέση μόνο στην έρευνα.

Ο τρόπος ζωής

Το βάρος, το κάπνισμα και το αλκοόλ επηρεάζουν αποδεδειγμένα τη γονιμότητα και των δύο συντρόφων. Το κάπνισμα επισπεύδει την εμμηνόπαυση και βλάπτει το σπέρμα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συστήνει σε όλα τα ζευγάρια που επιθυμούν παιδί υγιεινή διατροφή, σωματική άσκηση και διακοπή του καπνίσματος. Η γυναίκα χρειάζεται επίσης φολικό οξύ τουλάχιστον έναν μήνα πριν από τη σύλληψη.

Η ψυχολογική πλευρά

Η υπογονιμότητα επιβαρύνει σημαντικά το ζευγάρι. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει ότι μπορεί να προκαλέσει άγχος, κατάθλιψη και κοινωνική απομόνωση. Μια σαφής εξήγηση της κατάστασης και ένα σχέδιο με συγκεκριμένα βήματα μειώνουν αισθητά αυτή την επιβάρυνση, και ένα ζευγάρι που κατανοεί την κατάστασή του παίρνει καλύτερες αποφάσεις.

Η ESHRE συστήνει η ψυχοκοινωνική υποστήριξη να αποτελεί σταθερό μέρος κάθε θεραπείας γονιμότητας. Σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση, η ψυχική επιβάρυνση είναι ένας από τους συχνότερους λόγους για τους οποίους τα ζευγάρια διακόπτουν πρόωρα τη θεραπεία, συχνά πριν εξαντλήσουν τις πιθανότητές τους. Γι' αυτό η φροντίδα της ψυχικής υγείας αποτελεί μέρος της θεραπείας.

Ο χρόνος ως παράγοντας

Στην υπογονιμότητα κάθε απόφαση σταθμίζεται απέναντι στον χρόνο. Η θεραπεία μιας ορμονικής αιτίας είναι συχνά ο σωστότερος δρόμος. Σε μια γυναίκα 42 ετών ή με σημαντικά μειωμένο απόθεμα, όμως, μια μακρά προετοιμασία μπορεί να στοιχίσει την πιθανότητα εγκυμοσύνης. Η εξειδίκευση σημαίνει ότι ο γιατρός γνωρίζει πότε αρκεί η στοχευμένη ορμονική θεραπεία και πότε δεν πρέπει να χαθεί ούτε ένας μήνας.

Η προσέγγιση του ιατρείου

Πηγές: World Health Organization – Guideline for the prevention, diagnosis and treatment of infertility (2025). WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition (2021). ESHRE – Unexplained infertility (2023), Endometriosis (2022), Premature ovarian insufficiency (2024). American Society for Reproductive Medicine – Infertility: An Overview (2017). Huang TTF et al., Euploidy rates within blastocysts obtained from differently sized cohorts and age groups approximate a binomial distribution, F&S Reports 2025 (ευπλοειδικά έμβρυα κατά ηλικία). Dhillon-Smith et al., New England Journal of Medicine 2019, μελέτη TABLET (θυρεοειδικά αντισώματα). Cochrane Review CD002125 (υδροσάλπιγγα και εξωσωματική γονιμοποίηση). Gameiro S et al., ESHRE guideline: routine psychosocial care in infertility and medically assisted reproduction, Human Reproduction 2015. Gameiro S et al., Why do patients discontinue fertility treatment? A systematic review of reasons and predictors of discontinuation, Human Reproduction Update 2012.