Ενδομητρίωση
Αδενομύωση
Όταν ο ιστός του ενδομητρίου αναπτύσσεται μέσα στο μυϊκό τοίχωμα της μήτρας
Στην αδενομύωση, αδένες και στρώμα του ενδομητρίου, δηλαδή του εσωτερικού τοιχώματος της μήτρας, αναπτύσσονται μέσα στο μυομήτριο, το μυϊκό τοίχωμα της μήτρας. Ο ιστός αυτός ανταποκρίνεται στις ορμόνες του κύκλου. Προκαλεί τοπική φλεγμονή, μικρές αιμορραγίες μέσα στον μυ και πάχυνση του τοιχώματος. Η μήτρα συχνά μεγαλώνει και γίνεται πιο ευαίσθητη.
Η αδενομύωση μπορεί να είναι διάχυτη, όταν αφορά μεγάλο μέρος του τοιχώματος, ή εστιακή, όταν σχηματίζει έναν περιγεγραμμένο όζο, το αδενομύωμα. Μπορεί επίσης να αφορά κυρίως το εσωτερικό τμήμα του μυομητρίου, κοντά στο ενδομήτριο, ή το εξωτερικό τμήμα, κοντά στην επιφάνεια της μήτρας. Η εξωτερική μορφή συνδέεται συχνότερα με την ενδομητρίωση.
Αδενομύωση και ενδομητρίωση
Παλαιότερα η αδενομύωση ονομαζόταν «ενδομητρίωση της μήτρας». Σήμερα θεωρείται ξεχωριστή νόσος, έχει όμως κοινά χαρακτηριστικά με την ενδομητρίωση. Και οι δύο εξαρτώνται από τα οιστρογόνα, και στις δύο το ενδομήτριο ανταποκρίνεται λιγότερο στην προγεστερόνη. Οι δύο νόσοι συνυπάρχουν συχνά. Το ποσοστό διαφέρει πολύ ανάλογα με τη μέθοδο διάγνωσης και τις γυναίκες που μελετήθηκαν. Σε γυναίκες με έντονο πόνο περιόδου, η αδενομύωση βρίσκεται σε μεγάλο ποσοστό όσων έχουν ενδομητρίωση. Όταν συνυπάρχουν, ο πόνος είναι συνήθως εντονότερος και οι πιθανότητες εγκυμοσύνης μικρότερες.
Ενδομητρίωση και αδενομύωση
Γιατί εμφανίζεται
Η ακριβής αιτία δεν είναι γνωστή. Η επικρατέστερη θεωρία είναι ότι το βασικό στρώμα του ενδομητρίου εισχωρεί στο μυομήτριο μέσα από μικρές βλάβες στο όριο ανάμεσα στους δύο ιστούς. Οι βλάβες αυτές μπορεί να προκύψουν από τις έντονες συσπάσεις της μήτρας, από εγκυμοσύνες ή από επεμβάσεις στη μήτρα, όπως η καισαρική τομή και η απόξεση. Η μήτρα προσπαθεί να επουλώσει τις βλάβες, και η διαδικασία αυτή αυξάνει την τοπική παραγωγή οιστρογόνων και διατηρεί τη φλεγμονή.
Η αδενομύωση θεωρούνταν παλαιότερα νόσος γυναικών άνω των 40 που είχαν ήδη παιδιά. Η εικόνα αυτή οφειλόταν στο ότι η διάγνωση γινόταν μόνο μετά από υστερεκτομή. Σήμερα, με το υπερηχογράφημα και τη μαγνητική τομογραφία, η αδενομύωση διαγιγνώσκεται όλο και συχνότερα σε νεαρές γυναίκες, ακόμη και σε έφηβες, και σε γυναίκες με υπογονιμότητα.
Τα συμπτώματα
Τα κύρια συμπτώματα είναι η αυξημένη και παρατεταμένη αιμορραγία κατά την περίοδο και ο έντονος πόνος της περιόδου. Συχνά υπάρχει επίσης χρόνιος πόνος στη λεκάνη, πόνος στη σεξουαλική επαφή και αίσθημα βάρους στην κοιλιά. Η αυξημένη αιμορραγία οδηγεί συχνά σε σιδηροπενική αναιμία, με κόπωση, αδυναμία και δύσπνοια στην προσπάθεια. Ορισμένες γυναίκες δεν έχουν κανένα σύμπτωμα, και η αδενομύωση βρίσκεται τυχαία στο υπερηχογράφημα.
Η αδενομύωση επηρεάζει επίσης τη γονιμότητα και την πορεία της εγκυμοσύνης. Συχνά ανακαλύπτεται σε γυναίκες με επαναλαμβανόμενες αποτυχίες εμφύτευσης ή αποβολές.
Πώς γίνεται η διάγνωση
Η διάγνωση στηρίζεται στο διακολπικό υπερηχογράφημα από έμπειρο γιατρό. Η διεθνής ομάδα MUSA έχει ορίσει κοινά κριτήρια για την περιγραφή της αδενομύωσης. Η αναθεώρηση του 2022 διακρίνει τα άμεσα σημεία, που δείχνουν την παρουσία ιστού ενδομητρίου μέσα στον μυ, όπως οι μικρές κύστεις και οι υπερηχογενείς νησίδες, από τα έμμεσα σημεία, όπως η ασύμμετρη πάχυνση του τοιχώματος και οι σκιάσεις. Η μαγνητική τομογραφία βοηθά όταν το υπερηχογράφημα δεν είναι σαφές ή πριν από μια επέμβαση. Οι εξετάσεις αίματος δεν χρησιμοποιούνται για τη διάγνωση. Η τελική και οριστική διάγνωση είναι ιστολογική και γίνεται μετά από χειρουργική επέμβαση. Η επέμβαση όμως δεν απαιτείται για να τεθεί η υποψία της αδενομύωσης ούτε για να ξεκινήσει θεραπεία.
Η διάγνωση δεν στηρίζεται μόνο στην εικόνα. Η αξιολόγηση συνδυάζει τα ευρήματα με τα συμπτώματα, την ηλικία και τα σχέδια της γυναίκας για εγκυμοσύνη. Μια ήπια αδενομύωση χωρίς συμπτώματα δεν χρειάζεται πάντα θεραπεία.
Αδενομύωση και γονιμότητα
Η αδενομύωση μειώνει τις πιθανότητες εγκυμοσύνης. Σε μια μετα-ανάλυση του 2014, μετά από κύκλο εξωσωματικής γονιμοποίησης, κλινική εγκυμοσύνη επιτεύχθηκε στο 40,5% των γυναικών με αδενομύωση και στο 49,8% των γυναικών χωρίς αδενομύωση. Στη συνολική στατιστική ανάλυση των μελετών, η πιθανότητα κλινικής εγκυμοσύνης ήταν κατά 28% μικρότερη. Οι αποβολές ήταν περισσότερες από διπλάσιες, 31,9% έναντι 14,1%. Μια νεότερη μετα-ανάλυση του 2021 επιβεβαίωσε τη μικρότερη πιθανότητα εγκυμοσύνης και τον διπλάσιο κίνδυνο αποβολής.
Η αιτία φαίνεται να βρίσκεται κυρίως στη μήτρα, δηλαδή στη διαταραγμένη λειτουργία του ενδομητρίου, στη φλεγμονή και στις ανώμαλες συσπάσεις του μυομητρίου, που δυσκολεύουν την εμφύτευση. Η θεραπεία πριν από την προσπάθεια για εγκυμοσύνη, για παράδειγμα με αγωνιστή της GnRH πριν από τη μεταφορά κατεψυγμένων εμβρύων, εφαρμόζεται συχνά. Τα δεδομένα για το όφελός της όμως δεν είναι ακόμη σαφή, και η απόφαση λαμβάνεται εξατομικευμένα.
Αδενομύωση και εγκυμοσύνη
Η αδενομύωση επηρεάζει και την ίδια την εγκυμοσύνη, ανεξάρτητα από τον τρόπο σύλληψης. Η μετα-ανάλυση του 2021 έδειξε αυξημένο κίνδυνο για προεκλαμψία, πρόωρο τοκετό, καισαρική τομή, ανώμαλη θέση του εμβρύου, έμβρυο μικρό για την ηλικία κύησης και αιμορραγία μετά τον τοκετό. Γι' αυτό η εγκυμοσύνη μιας γυναίκας με αδενομύωση χρειάζεται στενότερη παρακολούθηση.
Η φαρμακευτική θεραπεία
Τα αντιφλεγμονώδη παυσίπονα και το τρανεξαμικό οξύ μειώνουν τον πόνο και την ποσότητα του αίματος. Βοηθούν όμως κυρίως στα ήπια συμπτώματα ή ως συμπλήρωμα της ορμονικής θεραπείας.
Το ενδομήτριο σπείραμα λεβονοργεστρέλης είναι η πιο μελετημένη ορμονική θεραπεία για την αδενομύωση. Μειώνει τον πόνο, την ποσότητα του αίματος και τον όγκο της μήτρας, και μπορεί να παραμείνει για χρόνια. Μια μετα-ανάλυση του 2025 έδειξε ότι ο συνδυασμός του σπειράματος με αγωνιστή της GnRH για λίγους μήνες έχει καλύτερο αποτέλεσμα από το σπείραμα μόνο του. Η διενογέστη και τα συνδυασμένα αντισυλληπτικά είναι επίσης επιλογές. Οι αγωνιστές της GnRH μικραίνουν τη μήτρα και σταματούν την περίοδο, αλλά η δράση τους είναι προσωρινή. Χρησιμοποιούνται συνήθως για λίγους μήνες, πριν από μια επέμβαση ή πριν από μεταφορά εμβρύων.
Η αδενομύωση ανταποκρίνεται συχνά λιγότερο από την ενδομητρίωση στις συνήθεις θεραπείες. Η ποιότητα των μελετών είναι ακόμη περιορισμένη, και πολλές θεραπείες δεν έχουν ειδική έγκριση για την αδενομύωση. Γι' αυτό η θεραπεία χρειάζεται εξειδίκευση και τακτική επανεκτίμηση.
Η θεραπεία ανάλογα με τον στόχο
Ήπια συμπτώματα
Αντιφλεγμονώδη παυσίπονα, τρανεξαμικό οξύ.
Ως συμπλήρωμα, όχι ως μόνη θεραπεία.
Πόνος και αιμορραγία
Σπείραμα λεβονοργεστρέλης, διενογέστη, συνδυασμένα αντισυλληπτικά.
Μακροχρόνια θεραπεία με επανεκτίμηση.
Επιθυμία εγκυμοσύνης
Εξατομικευμένη προετοιμασία, πιθανώς με αγωνιστή της GnRH.
Προγραμματισμός πριν από την προσπάθεια.
Ολοκληρωμένη οικογένεια
Επεμβάσεις που διατηρούν τη μήτρα ή υστερεκτομή.
Όταν η φαρμακευτική θεραπεία δεν αρκεί.
Οι επεμβατικές επιλογές
Όταν η φαρμακευτική θεραπεία δεν αρκεί, υπάρχουν επεμβάσεις που διατηρούν τη μήτρα. Στην εστιακή αδενομύωση, ο χειρουργός μπορεί να αφαιρέσει το αδενομύωμα. Η επέμβαση αυτή αφήνει όμως ουλή στο τοίχωμα της μήτρας, που σε μια μελλοντική εγκυμοσύνη αυξάνει τον κίνδυνο ρήξης της μήτρας. Ο εμβολισμός των μητριαίων αρτηριών και η εστιασμένη θεραπεία με υπέρηχους υψηλής έντασης (HIFU) μειώνουν τα συμπτώματα σε επιλεγμένες γυναίκες. Τα δεδομένα για μελλοντική εγκυμοσύνη μετά από αυτές τις μεθόδους είναι όμως περιορισμένα.
Η υστερεκτομή είναι η μόνη οριστική θεραπεία. Εξετάζεται όταν η γυναίκα δεν επιθυμεί άλλη εγκυμοσύνη και οι άλλες θεραπείες δεν βοήθησαν. Οι ωοθήκες διατηρούνται κατά κανόνα, ώστε να αποφευχθεί η πρόωρη εμμηνόπαυση.
Μετά την εμμηνόπαυση
Η αδενομύωση εξαρτάται από τα οιστρογόνα. Γι' αυτό τα συμπτώματα συνήθως υποχωρούν μετά την εμμηνόπαυση και η μήτρα μικραίνει. Όταν μια γυναίκα με αδενομύωση χρειάζεται ορμονική υποκατάσταση, ο γιατρός επιλέγει συνδυασμένη θεραπεία με οιστρογόνο και προγεστερόνη, όπως και στην ενδομητρίωση.
Η προσέγγιση του ιατρείου
Η αδενομύωση συχνά δεν αναγνωρίζεται για χρόνια, γιατί η αυξημένη αιμορραγία και ο πόνος κατά την περίοδο θεωρούνται «φυσιολογικά». Στο ιατρείο η αδενομύωση εξετάζεται ως πιθανή διάγνωση σε κάθε γυναίκα με αυξημένη αιμορραγία και πόνο κατά την περίοδο, με ενδομητρίωση, με αποτυχίες εμφύτευσης ή με αποβολές.
Η φαρμακευτική θεραπεία, ορμονική ή μη ορμονική, είναι η πρώτη επιλογή. Το φάρμακο επιλέγεται με βάση τον πόνο, την αιμορραγία, την αναιμία και κυρίως τα σχέδια της γυναίκας για εγκυμοσύνη.
Στόχος είναι η βελτίωση της ποιότητας ζωής, η προστασία της γονιμότητας και η αποφυγή επεμβάσεων που δεν είναι απαραίτητες.
Πηγές: Chapron C et al., Diagnosing adenomyosis: an integrated clinical and imaging approach, Human Reproduction Update 2020. Harmsen MJ et al., Consensus on revised definitions of Morphological Uterus Sonographic Assessment (MUSA) features of adenomyosis: results of modified Delphi procedure, Ultrasound in Obstetrics & Gynecology 2022. Vercellini P et al., Uterine adenomyosis and in vitro fertilization outcome: a systematic review and meta-analysis, Human Reproduction 2014. Nirgianakis K et al., Fertility, pregnancy and neonatal outcomes of patients with adenomyosis: a systematic review and meta-analysis, Reproductive BioMedicine Online 2021. Zhang B et al., The role of different LNG-IUS therapies in the management of adenomyosis: a systematic review and meta-analysis, Reproductive Biology and Endocrinology 2025. Becker CM et al., ESHRE guideline: endometriosis, Human Reproduction Open 2022. Leyendecker G et al., Adenomyosis and endometriosis. Re-visiting their association and further insights into the mechanisms of auto-traumatisation. An MRI study, Archives of Gynecology and Obstetrics 2015.