Ενδομητρίωση

Μη ορμονικές και συμπληρωματικές θεραπείες στην ενδομητρίωση

Τι λένε τα δεδομένα για τα παυσίπονα, τη φυσικοθεραπεία, την ψυχολογική υποστήριξη, τη διατροφή και τα συμπληρώματα

Η ορμονική θεραπεία είναι η βάση της αντιμετώπισης της ενδομητρίωσης, δεν είναι όμως πάντα αρκετή ούτε πάντα δυνατή. Ορισμένες γυναίκες επιθυμούν εγκυμοσύνη και δεν μπορούν να πάρουν ορμόνες. Άλλες δεν ανέχονται τις παρενέργειες ή έχουν λόγους υγείας που αποκλείουν ορισμένα σκευάσματα. Και ένα μέρος των γυναικών εξακολουθεί να έχει πόνο, παρά την ορμονική θεραπεία.

Ο πόνος στην ενδομητρίωση δεν προέρχεται μόνο από τις εστίες. Σε αυτόν συμβάλλουν η χρόνια φλεγμονή, η ευαισθητοποίηση του νευρικού συστήματος, η σύσπαση των μυών του πυελικού εδάφους και τα προβλήματα του εντέρου και της ουροδόχου κύστης. Γι' αυτό οι μη ορμονικές θεραπείες έχουν θέση, κυρίως ως συμπλήρωμα. Η οδηγία της ESHRE του 2022 τονίζει όμως ότι για τις περισσότερες από αυτές τα δεδομένα είναι ακόμη περιορισμένα.

Τα παυσίπονα

Τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη, όπως η ιβουπροφαίνη και η ναπροξένη, μειώνουν την παραγωγή των προσταγλανδινών, των ουσιών που προκαλούν τις κράμπες και τη φλεγμονή. Είναι τα πιο διαδεδομένα φάρμακα για τον πόνο της περιόδου, και η οδηγία δέχεται ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Η τεκμηρίωση ειδικά για την ενδομητρίωση είναι όμως φτωχή. Μια ανασκόπηση Cochrane του 2017 βρήκε μόνο μία μικρή μελέτη με 24 γυναίκες και δεν μπόρεσε να καταλήξει αν τα αντιφλεγμονώδη είναι αποτελεσματικά στην ενδομητρίωση.

Τα αντιφλεγμονώδη δρουν καλύτερα όταν λαμβάνονται έγκαιρα, πριν ο πόνος γίνει έντονος. Μπορεί να ενοχλήσουν το στομάχι και, όταν λαμβάνονται για μεγάλο διάστημα, να προκαλέσουν έλκος ή βλάβη στα νεφρά. Η παρακεταμόλη είναι μια ηπιότερη επιλογή. Τα οπιοειδή δεν είναι κατάλληλα για μακροχρόνια χρήση στην ενδομητρίωση, γιατί προκαλούν εξάρτηση, δυσκοιλιότητα και, με τον χρόνο, μπορεί να αυξήσουν την ευαισθησία στον πόνο.

Τα φάρμακα για τον νευροπαθητικό πόνο

Όταν ο πόνος γίνεται χρόνιος, μπορεί να αποκτήσει χαρακτηριστικά νευροπαθητικού πόνου. Γι' αυτό συχνά χρησιμοποιούνται φάρμακα όπως η γκαμπαπεντίνη, η αμιτριπτυλίνη και η ντουλοξετίνη. Η οδηγία δεν μπορεί να τα συστήσει για την ενδομητρίωση, γιατί δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα.

Η μεγαλύτερη μελέτη στο θέμα, η GaPP2 (The Lancet, 2020), εξέτασε 306 γυναίκες με χρόνιο πόνο στη λεκάνη χωρίς ορατή αιτία στη λαπαροσκόπηση. Η γκαμπαπεντίνη για 16 εβδομάδες δεν μείωσε τον πόνο περισσότερο από το εικονικό φάρμακο και προκάλεσε περισσότερες παρενέργειες, όπως ζάλη, υπνηλία και διαταραχές της όρασης. Η μελέτη δεν αφορούσε ειδικά την ενδομητρίωση, δείχνει όμως ότι τα φάρμακα αυτά δεν πρέπει να δίνονται ως αυτονόητη λύση.

Η φυσικοθεραπεία του πυελικού εδάφους

Ο χρόνιος πόνος οδηγεί συχνά σε μόνιμη σύσπαση των μυών του πυελικού εδάφους. Η σύσπαση αυτή προκαλεί πόνο στη σεξουαλική επαφή, πόνο στην ούρηση ή στις κενώσεις και αίσθημα πίεσης στη λεκάνη, ακόμη και όταν οι εστίες ελέγχονται με θεραπεία. Η εξειδικευμένη φυσικοθεραπεία του πυελικού εδάφους, με τεχνικές χαλάρωσης, χειροθεραπεία και ανατροφοδότηση (biofeedback), μπορεί να μειώσει αυτά τα συμπτώματα. Μια μετα-ανάλυση του 2025 έδειξε ότι οι τεχνικές φυσικοθεραπείας μειώνουν τον πόνο της ενδομητρίωσης, ιδιαίτερα όταν εφαρμόζονται τοπικά. Οι μελέτες είναι μικρές, αλλά ο κίνδυνος είναι ελάχιστος.

Η άσκηση, η θερμότητα και η ηλεκτρική διέγερση

Η τακτική άσκηση μειώνει γενικά τον χρόνιο πόνο, βελτιώνει τη διάθεση και τον ύπνο και μειώνει την κόπωση. Για την ενδομητρίωση ειδικά, μια μετα-ανάλυση του 2025 με έξι τυχαιοποιημένες μελέτες και 251 γυναίκες έδειξε ότι η άσκηση, η γιόγκα και οι τεχνικές χαλάρωσης μειώνουν τον πόνο και βελτιώνουν την ποιότητα ζωής. Οι μελέτες είναι όμως μικρές και η τεκμηρίωση χαμηλή. Η θερμότητα στην κοιλιά, για παράδειγμα με θερμοφόρα, ανακουφίζει τον πόνο της περιόδου. Η διαδερμική ηλεκτρική διέγερση των νεύρων (TENS) γίνεται με μια απλή συσκευή και μπορεί να βοηθήσει ορισμένες γυναίκες, αν και τα δεδομένα είναι περιορισμένα.

Η ψυχολογική υποστήριξη

Ο χρόνιος πόνος αλλάζει τον τρόπο που ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα σήματα του πόνου. Το άγχος, η κατάθλιψη και η κακή ποιότητα ύπνου κάνουν τον πόνο εντονότερο, και ο πόνος με τη σειρά του επιδεινώνει τη διάθεση και τον ύπνο. Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, οι τεχνικές ενσυνειδητότητας (mindfulness) και η ψυχολογία του πόνου βοηθούν να σπάσει αυτός ο κύκλος. Μια μετα-ανάλυση του 2024, με επτά τυχαιοποιημένες μελέτες και 757 γυναίκες, έδειξε ότι οι ψυχολογικές παρεμβάσεις μειώνουν τον πόνο στη σεξουαλική επαφή και στις κενώσεις, καθώς και το άγχος και την κατάθλιψη. Ο πόνος στη λεκάνη μειώθηκε λιγότερο. Οι παρεμβάσεις αυτές δεν «θεραπεύουν» την ενδομητρίωση, μειώνουν όμως την επίδραση του πόνου στη ζωή της γυναίκας. Περισσότερα στο άρθρο «Ενδομητρίωση».

Η διατροφή

Καμία δίαιτα δεν έχει αποδειχθεί ότι θεραπεύει την ενδομητρίωση. Μια συστηματική ανασκόπηση του 2022 βρήκε όμως ότι η μεσογειακή διατροφή μείωσε τον πόνο σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη. Πολλές γυναίκες με ενδομητρίωση έχουν επίσης συμπτώματα από το έντερο, όπως φούσκωμα, πόνο και διαταραχές των κενώσεων. Σε αυτές τις γυναίκες μπορεί να βοηθήσει η διατροφή χαμηλή σε FODMAP, δηλαδή σε ορισμένους υδατάνθρακες που ζυμώνονται εύκολα στο έντερο. Σε μια αναδρομική μελέτη του 2017, το 72% των γυναικών με ενδομητρίωση και σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου είχε βελτίωση των συμπτωμάτων του εντέρου πάνω από 50% μετά από τέσσερις εβδομάδες. Τα δεδομένα προέρχονται όμως από μικρές και αναδρομικές μελέτες, όχι από τυχαιοποιημένες.

Οι αυστηρές δίαιτες χωρίς καθοδήγηση, όπως ο αποκλεισμός ολόκληρων ομάδων τροφών, μπορεί να οδηγήσουν σε ελλείψεις και να επιβαρύνουν τη σχέση της γυναίκας με το φαγητό. Η δίαιτα χαμηλή σε FODMAP γίνεται για περιορισμένο διάστημα, κατά προτίμηση με τη βοήθεια διαιτολόγου, και ακολουθείται από σταδιακή επανεισαγωγή των τροφών.

Τα συμπληρώματα

Πολλά συμπληρώματα προβάλλονται για την ενδομητρίωση, όμως λίγα έχουν μελετηθεί σε γυναίκες. Η μελατονίνη είναι ένα παράδειγμα για το πόσο αβέβαια είναι τα δεδομένα. Σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη του 2013 με 40 γυναίκες, η μελατονίνη 10 mg για 8 εβδομάδες μείωσε τον καθημερινό πόνο κατά περίπου 40% και τη χρήση παυσίπονων κατά 80%, και βελτίωσε τον ύπνο. Μια δεύτερη τυχαιοποιημένη μελέτη του 2023, επίσης με 40 γυναίκες και δόση 20 mg, δεν έδειξε καλύτερο αποτέλεσμα από το εικονικό φάρμακο.

Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, η βιταμίνη D, η κουρκουμίνη και η ρεσβερατρόλη έχουν αντιφλεγμονώδη δράση στο εργαστήριο. Οι κλινικές μελέτες είναι όμως μικρές και τα αποτελέσματα αντικρουόμενα. Τα συμπληρώματα δεν ελέγχονται όπως τα φάρμακα και μπορεί να αλληλεπιδρούν με άλλες θεραπείες. Γι' αυτό η γυναίκα ενημερώνει τον γιατρό της για κάθε συμπλήρωμα που λαμβάνει.

Η κάνναβη

Πολλές γυναίκες με ενδομητρίωση χρησιμοποιούν κάνναβη για τον πόνο και, σε μελέτες με ερωτηματολόγια, αναφέρουν ανακούφιση και λιγότερα παυσίπονα. Μια ανασκόπηση του 2025 δεν βρήκε όμως τυχαιοποιημένες μελέτες υψηλής ποιότητας. Τα δεδομένα προέρχονται κυρίως από ερωτηματολόγια. Η αποτελεσματικότητα και η ασφάλεια της μακροχρόνιας χρήσης δεν είναι γνωστές, και η κάνναβη μπορεί να επηρεάσει τη συγκέντρωση, τη διάθεση και την ικανότητα οδήγησης.

Ο βελονισμός

Ορισμένες μικρές μελέτες δείχνουν μείωση του πόνου με βελονισμό. Η ποιότητά τους είναι όμως χαμηλή, και είναι δύσκολο να συγκριθεί ο βελονισμός με μια σωστή εικονική θεραπεία. Η οδηγία δεν μπορεί να τον συστήσει. Αν μια γυναίκα θέλει να τον δοκιμάσει, μπορεί να το κάνει ως συμπλήρωμα και όχι στη θέση της θεραπείας.

Τι πρέπει να προσέχει η γυναίκα

Γύρω από την ενδομητρίωση κυκλοφορούν πολλές υποσχέσεις, όπως δίαιτες «αποτοξίνωσης», ακριβά σκευάσματα και θεραπείες που υπόσχονται ίαση. Καμία από αυτές δεν έχει αποδειχθεί. Κάθε μέθοδος που καθυστερεί τη διάγνωση ή την αποτελεσματική θεραπεία μπορεί να βλάψει, γιατί ο πόνος που διαρκεί χρόνια γίνεται χρόνιος και δυσκολότερος στην αντιμετώπιση.

Η προσέγγιση του ιατρείου

Πηγές: Becker CM et al., ESHRE guideline: endometriosis, Human Reproduction Open 2022. Brown J et al., Nonsteroidal anti-inflammatory drugs for pain in women with endometriosis, Cochrane Database of Systematic Reviews 2017. Horne AW et al., Gabapentin for chronic pelvic pain in women (GaPP2): a multicentre, randomised, double-blind, placebo-controlled trial, The Lancet 2020. Nirgianakis K et al., Effectiveness of dietary interventions in the treatment of endometriosis: a systematic review, Reproductive Sciences 2022. Schwertner A et al., Efficacy of melatonin in the treatment of endometriosis: a phase II, randomized, double-blind, placebo-controlled trial, Pain 2013. Söderman L et al., Adjuvant use of melatonin for pain management in endometriosis-associated pelvic pain: a randomized double-blinded, placebo-controlled trial, PLoS One 2023. Can G et al., Physiotherapy for endometriosis-associated pelvic pain: a systematic review and meta-analysis, Pain Medicine 2025. Xie M et al., The effectiveness and safety of physical activity and exercise on women with endometriosis: a systematic review and meta-analysis, PLoS One 2025. del Pino-Sedeño T et al., Effectiveness of psychological interventions in endometriosis: a systematic review with meta-analysis, Frontiers in Psychology 2024. Moore JS et al., Endometriosis in patients with irritable bowel syndrome: specific symptomatic and demographic profile, and response to the low FODMAP diet, Australian and New Zealand Journal of Obstetrics and Gynaecology 2017. McLaren K et al., A scoping systematic review of cannabis use in endometriosis, Australian and New Zealand Journal of Obstetrics and Gynaecology 2025.